Cechy epiki

obecność narratora
świat przedstawiony
fabuła (i układ przyczynowo-skutkowy zdarzeń)
zapis prozą (wyjątki – epopeja, powieści poetyckie)


Liryka jeden z trzech rodzajów literackich, obok dramatu i epiki.
Obejmuje
utwory, których głównym przedmiotem przedstawienia przeżycia wewnętrzne, przekazywane za pośrednictwem wypowiedzi monologicznej (rzadziej dialogu), odznaczającej się subiektywizmem, podporządkowanej funkcji ekspresywnej oraz funkcji poetyckiej języka. Centralnym elementem utworu lirycznego jest tzw. podmiot liryczny. Niezależnie od gatunku język liryki oznacza się (w porównaniu z dramatem i epiką) wysokim zmetaforyzowaniem.

Dramat jest to właściwie rodzaj sztuki na granicy teatru i literatury.

W dziele dramatycznym nie występuje podmiot literacki lub jego rola jest ograniczona do minimum, świat przedstawiony jest opisywany poprzez działania i wypowiedzi w pełni usamodzielnionych postaci. Akcja w klasycznych formach dramatu jest wyraźnie zarysowana i ma ustalony tok przebiegu (od przedstawienia, poprzez rozwinięcie, perypetię, punkt kulminacyjny, a skończywszy na rozwiązaniu).

Jako utwór literacki dramat charakteryzuje się przede wszystkim tym, że jest tworzony w celu realizacji scenicznej, jednak występują też dramaty niesceniczne, których autorzy skupili się bardziej na rozbudowie samego tekstu. Ale i te granice są płynne: na początku uważano dramaty romantyczne za niesceniczne, podczas gdy dziś Dziady Adama Mickiewicza to jeden z najczęściej wystawianych dramatów.

liryzm - nastrojowość, uczuciowość, sentymentalność, gł. zawarte w lirycznym utworze literackim lub muzycznym.

Opis - jedna z głównych form wypowiedzi (obok opowiadania) w utworze narracyjnym, w liryce zaś jeden z komponentów monologu lirycznego. Opis prezentuje statyczne elementy świata przedstawionego: przedmioty, postacie, tło, w sposób szczegółowy wymieniając ich składniki. Funkcją opisu może być informacja, charakterystyka postaci, przedstawienie tła zdarzeń. Elementy opisu często przenikają się z opowiadaniem tak, że trudno je rozdzielić, istnieje też wiele form przejściowych między tymi dwoma sposobami wypowiedzi.

Bohater lirycznyfikcyjna postać w utworze lirycznym, różna od osoby podmiotu lirycznego

Narrator – termin z teorii literatury. Podmiot narracji, osoba opowiadająca o wydarzeniach. Głos narratora nie musi być identyczny z głosem autora dzieła.

Narrator występuje w utworach epickich, może także pojawiać się w epickich formach poetyckich, jak również w dramacie (np. w dramatach Jana Augusta Kisielewskiego - postać narratora, jako jeden z elementów tzw. epizacji dramatu).

Istnieje kilka rodzajów narratora:

Podmiot liryczny "ja liryczne"osoba mówiąca w utworach lirycznych.
Podmiot
liryczny może występować w liczbie pojedynczej, jako ja lub w liczbie mnogiej, jako podmiot zbiorowy. Ten ostatni widoczny jest np. w Bogurodzicy: Zyszczy nam, spuści nam, itd.

Sytuacja liryczna - jedna z głównych kategorii teoretycznych liryki określająca sytuację podmiotu lirycznego, jego relacje ze światem, status wewnętrzny; typem sytuacji lirycznej jest wyznanie - bywa elementem tworzącym gatunek liryczny

Podmiot mówiący dzieła literackiego, fikcyjna osoba istniejąca w dziele jako "ten, kto mówi" - cały utwór może być traktowany jako jego wypowiedź.

Liryka pośrednia - jeden z trzech rodzajów liryki (obok liryki bezpośredniej oraz liryki inwokacyjnej) w której uczucia oraz przeżycia wyrażane pośrednio, na przykład poprzez opis pejzażu. Przykładem może tutaj być utwór Kazimierza Przerwy-Tetmajera - Widok ze Świnicy do doliny Wierchcichej. Dominuje tam opis pejzażu, przez co utwór ten reprezentuje jednocześnie lirykę opisową.

Liryka bezpośrednia liryka, w której podmiot liryczny wyraża swoje przeżycia

Liryka opisowauczucia podmiotu lirycznego wyrażone przez opis np. krajobrazu, przedmiotu

Liryka apelupodmiot liryczny kieruje wypowiedź do określonego adresata zamiarem wywarcia wpływu na jego postawę i poglądy.

Liryka zwrotu do adresata (inaczej inwokacyjna)podmiot liryczny jest wyraźnie obecny, ale swe myśli kieruje do konkretnego adresata (człowieka, grupy ludzi, przedmiotu, zjawiska, abstrakcyjnego pojęcia). Zazwyczaj utwory w stylu podniosłym (np. oda, list poetycki)

Rodzaje narracji:

trzecioosobowa (inaczej: autorska) - narrator nie należy do świata przedstawionego:

"Bogatsi mieszkańcy przebąkiwali o potrzebie założenia uniwersytetu, do czego i rząd stanowy musiałby się przyczynić. Mieszkańcom dobrze się działo. Handel żywym srebrem, pomarańczami, jęczmieniem i winem przynosił im znakomite zyski. Byli uczciwi, rządni, pracowici, systematyczni, otyli. Kto by w późniejszych czasach odwiedził już kilkunastotysięczną Antylopę, ten by w bogatych kupcach miejscowych nie poznał tych niemiłosiernych wojowników, którzy piętnaście lat temu spalili Chiavattę." (H. Sienkiewicz "Sachem"),

personalna - narrator nie ujawnia swojego istnienia, nie ocenia i nie komentuje wydarzeń. Narracja jest prowadzona z punktu widzenia postaci należących do świata przedstawionego, za którymi ukrywa się narrator. Charakterystyczna cecha: stosowanie mowy pozornie zależnej.

"Bez myśli o tym wiedział jedno, że nie wróci do domu z Grudna! Przenigdy! Był tu u siebie, na swojej drodze. Szedł naprzód z zadartą głową i kwita" (S. Żeromski "Popioły"),

Mowa niezależna (łac. oratio recta)wszelkie przytoczenia wypowiedzi zawartych w warstwie narracyjnej postaci działających w ramach utworu literackiego na zasadzie expressis verbis. Można wyróżnić dwa podstawowe sposoby przytaczania mowy niezależnej:

Mowa zależna (łac. oratio obliqua)sposób przedstawiania słów postaci w utworze literackim. Charakteryzuje się on użyciem formy zdań podrzędnych w przytoczeniach, np.: "Zbigniew wielokrotnie mówił, że nie należy mieszać pojęć".

Synkretyzm rodzajowypolega na połączeniu elementów liryki (pisanie wierszem), epiki (fabuła, narracja, świat przedstawiony) oraz dramatu (bohaterowie w działaniu i sytuacji)

Synkretyzm gatunkowypołączenie kilku gatunków literackich w jednym utworze np. hymnu, ballady, pieśni i powieści (np. w jednym utworze może być zawarta ballada, w formie wypowiedzi jednego z bohaterów).

Apostrofa(gr. apostrophézwrot)składniowa figura retoryczna, charakteryzująca się bezpośrednim zwrotem do osoby, bóstwa, idei, wydarzenia, pojęcia lub przedmiotu (dochodzi wówczas do personifikacji adresata wypowiedzi). Dominuje styl podniosły, czasami patetyczny. Apostrofa zazwyczaj jest skierowana do osób, przedmiotów, zjawisk itd., które nie pełnią roli tematu utworu. Dzięki temu można wyraźnie wyodrębnić z tekstu.

Inwokacjarozbudowana apostrofa otwierająca, utwór literacki, zazwyczaj poemat epicki, w której zwykle autor zwraca się do muzy, bóstwa lub duchowego patrona z prośbą o natchnienie, pomoc w tworzeniu dzieła.

Anafora lit. celowe powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi. Stosowana jest w poezji i oratorstwie.

Epifora to w literaturze powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi.

Metafora inaczej przenośniajęzykowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".

Symbolodpowiednik pojęcia postrzegany zmysłowo. Najbardziej ogólnie jest to zastąpienie jednego pojęcia innym, krótszym, bardziej wyrazistym lub najlepiej oddającym jego naturę, albo mniej abstrakcyjnym. Jest to znak odnoszący się do innego systemu znaczeń, niż do tego, do którego bezpośrednio się odnosi. Przykładowo symbol lwa oznacza nie tylko dany gatunek zwierzęcia, lecz często także siłę lub władzę. Symbole pewnymi znakami umownymi, które w różnych kulturach mogą mieć różne znaczenia - to odróżnia symbol od jednoznacznej alegorii. Znaczenia szczególne to między innymi:

Alegoriaw literaturze i sztukach plastycznych przedstawienie pojęć, idei, wydarzeń, przy pomocy obrazu artystycznego o charakterze przenośnym lub symbolicznym, np. poprzez personifikację. Odczytanie alegorii umożliwiają m.in. atrybuty lub emblematy o konkretnym znaczeniu, dlatego, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne.

Synestezja środek stylistyczny polegający na przypisywaniu jakiemuś zmysłowi wrażeń odbieranych innym zmysłem. Szczególne znaczenie miała w literaturze symbolizmu, w korespondencji sztuk.

Epitetwyraz (przymiotnik, rzeczownik lub imiesłów) określający rzeczownik: "brzydkie kaczątko", "słodki cukierek" ,"zły bandyta", "tętniące myśli". Jest figurą stylistyczną stosowaną w retoryce i poezji.

Swoistym zjawiskiem jest epitet stały, tzn. określenie zawsze odnoszone do tego samego zjawiska. Ten rodzaj epitetu występował przede wszystkim w poezji antycznej i epopejach (np. "szybkonogi Achilles"). Epitety stałe charakterystyczne dla stylu homeryckiego, ze względu na ich obecność w eposach Homera. Epitety stałe to powtarzające się określenia, które uwypuklają główną cechę bohatera lub zjawiska. Często mają postać epitetu złożonego. Warto zwrócić uwagę na to, że dla jednego bohatera lub cechy można przyporządkować więcej niż jeden stały epitet, np. "boski Achilles", ale też "boski Hektor" i "szybkonogi Achilles". Geneza epitetów stałych wiąże się prawdopodobnie z kulturą słowa mówionego - eposy były przekazywane przez wędrownych śpiewaków (aojdów), a powtarzalność i charakterystyczność epitetów stałych ułatwiała zapamiętanie określenia.

Epitet złożony to taki wyraz określający, który powstał przez złożenie co najmniej dwóch wyrazów. Zazwyczaj jeden z tych wyrazów pochodzi od przymiotnika, a drugi od rzeczownika, często jest neologizmem. Przykładem może być "różanopalca Jutrzenka", "miodousty pochlebca". W poezji ten rodzaj epitetu szczególnie chętnie stosowany był w epoce Odrodzenia i Oświecenia.

Epitet metaforyczny - metafora zastosowana w epitecie może pełnić specyficzną rolę. Użyty w tej funkcji wyraz określający traci swe podstawowe znaczenie, przybiera zaś inne.

Epitet podmiotowy (uczuciowy) jest to określenie, które wyraża emocjonalny stosunek autora do przedmiotu, np. złowróżbny znak, zniewalająca uroda. Natomiast epitet przedmiotowy podkreśla pewną cechę przedmiotu ale bez nadawania mu wartości uczuciowej, np. "szybująca jaskółka", "strome skały".

Dynamiczny epitet, ma najczęściej postać imiesłowu czynnego, ponieważ, w przeciwieństwie do statycznego, charakteryzuje on ruch przedmiotu, np. "uciekający kot", "spadająca gwiazda".

W epoce baroku poeci tworzyli bardzo rozbudowane epitety. Nie używali oni prostych określeń, lecz wyszukanych konstrukcji, składających się z wielu wyrazów

Instrumentacja głoskowa środek stylistyczny polegający na takim doborze słów w tekście, aby poprzez bliskie sąsiedztwo powtarzających się podobnych głosek nadać mu szczególną wartość brzmieniową i semantyczną. W ten sposób powstaje dodatkowa warstwa estetyczna utworu, często podlegająca odrębnej interpretacji.

Hiperbola, przesadniaśrodek stylistyczny polegający na wyolbrzymieniu, przejaskrawieniu cech przedmiotów, osób, zjawisk. Może dotyczyć ilości, rozmiaru, stosunku emocjonalnego, przyczyny, znaczenia lub skutku. Stosowany dla wywarcia mocnego wrażenia, spotęgowania ekspresji.

Parabolizacja - nadawanie czemuś stałego umownego sensu przenośnego, charakterystycznego dla alegorii

Paralelizm składniowy, paralelizm syntaktycznyw językoznawstwie termin ten określa stosowanie ciągów zdań o takiej samej lub podobnej budowie. Jest to równoległe występowanie podobnych zdań lub poszczególnych słów w obrębie fragmentu tekstu.

Paralelizm kompozycyjny - upodobnienie budowy elementów świata przedstawionego

Dramat antyczny - gatunek twórczości dramatopisarskiej, ukształtowany w starożytnej Grecji. Jego źródeł badacze dopatrują się w starożytnych świętach ku czci boga Dionizosa, podczas których przebrany w koźle skóry chór, prowadzony przez koryfeusza, opiewał w dytyrambach bóstwo wina i natury. W VI wieku p.n.e. ze śpiewu chóralnego wydzielił się solista, który dialogował z przewodnikiem chóru. Tak powstał dramat satyrowy oraz dwa podstawowe gatunki dramatyczne, tragedia i komedia.
Tragedia antyczna jest to gatunek dramatu, obejmujący utwory, które opierają się na konflikcie między dążeniami bohatera,a siłami wyższymi- fatum, los, bogowie, norma moralna, prawa historii. Konflikt ten prowadzi do klęski, a bohater od początku skazany jest na porażkę.

WYZNACZNIKI DRAMATU SZEKSPIROWSKIEGO:
- załamanie zasady decorum - wprowadzenie śmiesznych, rubasznych scen
- załamanie zasady mimesis na rzecz kreacji poprzez tworzenie fantastycznych rzeczywistości oraz dbałość o język wypowiedzi
- załamanie zasady trzech jedności. Struktura tragedii szekspirowskiej:
.
podział akcji na: ekspozycje, powstanie, rozwój konfliktu, kryzys, rozwiązanie
. czas: rządy Makbeta trwają 17 lat.
. miejsce: rozprzestrzenienie dramatu
- Paralelizm świata przedstawionego, na który składa się świat ziemski i pozaziemski - wzajemnie się przenikają
- Kreacja bohatera pogłębionego psychologicznie - zerwanie z monolityczną postacią starożytnego bohatera.
- Wprowadzenie scen zbiorowych, służących ocenie i charakterystyce społeczeństwa
- Ograniczenie roli fatum na rzecz kreacji człowieka- kowala swojego losu
- Rezygnacja z antycznego podziału na: prologos, parodos, epizodion, stasimon, eksodos
- Pisany prozą

Cechy dramatu romantycznego

Balladagatunek synkretyczny, łączący w sobie cechy liryki (nastrojowość, emocjonalność), epiki (fabuła, narrator) i dramatu (dialogi, akcja), którego tematem niezwykłe wydarzenia.
Cechy ballad romantycznych:

Bajkakrótki utwór literacki zawierający morał (pouczenie), może być wierszowany lub żartobliwy. Morał może znajdować się na początku lub na końcu utworu albo wynikać z jego treści. Istotną cechą bajki jest alegoryczność. Bohaterami bajek mogą być ludzie, a także zwierzęta, przedmioty i zjawiska, które uosabiają typy ludzkie, cechy charakteru lub przeciwstawne poglądy i stanowiska[1]. Jest jedną z odmian epiki, choć bajka epigramatyczna ma dużo cech lirycznych.

Odautwór liryczny, który charakteryzuje się wzniosłością tematu i stylu, sławi ideę, wydarzenie lub czas. Zwykle cechuje także zbiorowy podmiot wypowiedzi. Należała do najpopularniejszych form poezji klasycznej.

Sonetkunsztowna kompozycja poetyckiego utworu literackiego, która złożona jest z 14 wersów zgrupowanych w dwóch czterowierszach (tetrastychach), rymowanych zwykle abba abba i dwóch trójwierszach (tercynach). Pierwsza zwrotka zwykle opisuje temat, druga odnosi go do podmiotu wiersza, a tercyny zawierają refleksję na jego temat.

Powieść poetyckagatunek literacki powstały w romantyzmie, należący do gatunków synkretycznych, łączący w sobie elementy dramatu, epiki i liryki. Powstanie powieści poetyckiej wiąże się z popularną w romantyzmie opozycją do poetyki klasycystycznejmłodzi twórcy chętnie naruszali jej surowe reguły. Powieść poetycka narodziła się w Anglii i dość szybko stała się popularna w całej Europie. Za jej twórców należy uznać Waltera Scotta (utwór: The Lord of the Isles) i George'a Byrona (utwory: Lara, Narzeczona z Abydos, Giaur). Pisana jest wierszem, występuje w niej narrator. Charakterystyczna dla niej jest fragmentaryczność fabuły, achronologiczność (inwersja czasowa fabuły), służące budowie tajemniczego nastroju. W wielu przypadkach akcja powieści dzieje się w średniowieczu, często na tle motywów orientalnych. Typowym bohaterem jest indywidualista targany sprzecznymi namiętnościami.

Epos (także: epopeja, poemat heroiczny, czasem również poemat epicki)jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki.

Obejmuje utwory najczęściej poetyckie (np. Iliada), rzadziej tworzone prozą (np. Tain bo Coulange), ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów, na tle wydarzeń przełomowych dla danego narodu, lub też opowieść o prapoczątkach tego narodu lub grupy etnicznej, a także omawia początki kultów religijnych. Często opowiadają nie tylko o postaciach ludzkich, ale też boskich, magicznych czy demonicznych (np. Ramajana). Najwcześniejsze eposy mają charakter zbioru opowieści mitycznych i wywodzą się często z czasów, w których grupa ich autorów nie znała pisma.

Hymn (z greckiego hýmnospieśń pochwalna)uroczysta i podniosła pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze wypowiedzi, komponowana na cześć bóstwa, szczególnej osoby, wydarzenia, ojczyzny (kraju), a także idei. W kręgu kultury europejskiej hymny znane były w basenie Morza Śródziemnego już w starożytności. Na stałe weszły do kanonów kulturowych wraz z rozwojem chrześcijaństwa, który uczynił swoim ten rodzaj literacki wzorując się na hebrajskim Starym Testamencie i judeochrześcijańskim Nowym Testamencie.

Tren, lament, płacz (żałobny)utwór liryczny o charakterze żałobnym, wywodzący się ze starogreckiej poezji funeralnej, blisko spokrewniony z elegią, a także epicedium; ważny element struktury tragedii greckiej; odmiana pieśni lamentacyjnej. Utwory takie były poświęcane zmarłej osobie i wyrażały żal oraz smutek z powodu jej odejścia, a także przedstawiały jej cnoty i zasługi. Twórcami trenów byli m.in. Symonides z Keos i Pindar (w Grecji) oraz Newiusz i Owidiusz (w Rzymie).

Fraszka, krótki utwór wierszowany, liryczny lub satyryczny, często oparty na anegdocie. Nazwę wprowadził w Polsce J. Kochanowski, autor licznych fraszek.

Powieść epistolarnapowieść skonstruowana w formie listów (niekiedy przeplatających się z fragmentami pamiętnika), wymienianych między sobą przez bohaterów. W XIX wieku, w związku z wprowadzeniem wszystkowiedzącego narratora, popularność tej formy powieściowej zmalała.